Plastik müasir həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilsə də, onun geniş istifadəsi ətraf mühit üçün ciddi problemlər yaradır. Plastik tullantıların artması okeanların, torpağın və canlıların sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Problemin həlli üçün həm istehsal, həm istehlak, həm də tullantıların idarə olunması sahəsində dəyişikliklərə ehtiyac var.

Plastik çirklənməsi niyə ciddi problemdir?

Plastik ucuz, davamlı və çoxfunksiyalı material olduğu üçün qablaşdırmadan geyimə, məişət məhsullarından sənaye avadanlıqlarına qədər geniş istifadə olunur. Lakin plastik məhsulların böyük hissəsi qısa müddət istifadə edildikdən sonra tullantıya çevrilir.

Plastik tullantıların əhəmiyyətli hissəsi poliqonlara göndərilir və ya düzgün idarə olunmadan ətraf mühitə atılır. Digər materiallardan fərqli olaraq, plastik təbii şəraitdə asanlıqla parçalanmır. Bu səbəbdən uzun illər ərzində ətraf mühitdə qalaraq dəniz canlılarına, torpağa və yeraltı sulara zərər verə bilər.

Plastik tullantıların düzgün idarə olunmaması ekosistemlərin çirklənməsinə və insan sağlamlığı üçün potensial risklərin yaranmasına səbəb olur.

Plastik çirklənməsi yalnız tullantı problemi deyil

Plastik istehsalı iqlim dəyişikliyinə də təsir göstərir. Plastik əsasən neft və digər fosil yanacaqlardan əldə olunan xammaldan hazırlanır. İstehsal prosesi zamanı böyük miqdarda enerji sərf olunur və istixana qazları atmosferə buraxılır.

Bu səbəbdən plastik probleminə yalnız tullantıların idarə olunması kimi deyil, həm də enerji istifadəsi və iqlim dəyişiklikləri ilə əlaqəli qlobal məsələ kimi yanaşmaq lazımdır.

Plastik tullantıların əsas mənbələri hansılardır?

Qablaşdırma sənayesi

Birdəfəlik plastik məhsulların ən böyük mənbələrindən biri qablaşdırma sektorudur. Qida və içki qabları, paketlər, butulkalar və digər birdəfəlik məhsullar qısa müddət istifadə olunduqdan sonra tullantıya çevrilir.

Qablaşdırma materiallarının düzgün seçilməsi, təkrar istifadə imkanlarının artırılması və tullantıların çeşidlənməsi bu problemin azaldılmasına kömək edə bilər.

Kənd təsərrüfatı

Plastik materiallar kənd təsərrüfatında da geniş istifadə olunur. Toxum örtükləri, istixana materialları, malç örtükləri və müxtəlif qoruyucu məhsullar istehsal prosesində plastikdən istifadəni artırır.

Bu məhsulların istifadəsindən sonra düzgün toplanması və təkrar emala yönləndirilməsi ətraf mühitə düşən plastik tullantıların azalmasına kömək edir.

Balıqçılıq sənayesi

Balıqçılıq avadanlıqları və digər plastik materiallar dənizlərə düşən tullantıların əsas mənbələrindən biri hesab olunur. İtirilmiş və ya atılmış torlar, kəndirlər və digər avadanlıqlar dəniz canlıları üçün ciddi təhlükə yarada bilər.

Tekstil sənayesi

Müasir geyimlərin böyük hissəsi sintetik materiallardan hazırlanır. Polyester, akril və neylon kimi materiallar plastik əsaslı liflərdən istehsal olunur. Bu geyimlərin yuyulması zamanı çox kiçik plastik liflər suya qarışa bilər.

Mikroplastiklər nədir?

Mikroplastiklər ölçüsü 5 millimetrə qədər olan kiçik plastik hissəciklərdir. Onlar müxtəlif mənbələrdən yaranır və ətraf mühitdə geniş yayılır.

Mikroplastiklərin əsas mənbələrinə aşağıdakılar daxildir:

• Avtomobil təkərlərinin aşınması;
• Sintetik geyimlərdən ayrılan liflər;
• Plastik məhsulların parçalanması;
• Bəzi kosmetik və məişət məhsullarında istifadə olunan mikrohissəciklər.

Mikroplastiklər su hövzələrinə, torpağa və qida zəncirinə daxil ola bilər. Bu səbəbdən onların yayılmasının qarşısının alınması plastik çirklənməsinin idarə olunmasında mühüm istiqamətlərdən biridir.

Plastik çirklənməsi ilə mübarizə üçün nələr edilir?

Plastik çirklənməsinin azaldılması üçün beynəlxalq səviyyədə müxtəlif təşəbbüslər həyata keçirilir. Əsas məqsəd plastik məhsulların bütün həyat dövrünü nəzərə alan daha davamlı yanaşmalar yaratmaqdır.

Buraya xammalın əldə edilməsindən məhsul dizaynına, istehsaldan tullantıların idarə olunmasına qədər bütün mərhələlər daxildir.

Əsas istiqamətlər bunlardır:

• Birdəfəlik plastik məhsulların istifadəsinin azaldılması;
• Təkrar emal sistemlərinin inkişaf etdirilməsi;
• Təkrar istifadə edilə bilən məhsulların təşviqi;
• Tullantıların düzgün çeşidlənməsi və idarə olunması;
• Plastik məhsulların daha davamlı dizayn edilməsi.

Dairəvi iqtisadiyyatın əhəmiyyəti

Ənənəvi plastik iqtisadiyyatı "istehsal et, istifadə et və at" prinsipi üzərində qurulur. Bu yanaşma böyük miqdarda tullantının yaranmasına səbəb olur.

Dairəvi iqtisadiyyat modelində isə plastik materialların mümkün qədər uzun müddət iqtisadiyyatda saxlanılması nəzərdə tutulur. Məhsulların təkrar istifadəsi, təkrar emalı və yenidən istehsala qaytarılması tullantıların azalmasına kömək edir.

Bu yanaşma həm resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə, həm də ətraf mühitə düşən yükü azaltmağa imkan verir.

Plastik çirklənməsini azaltmaq üçün insanlar nə edə bilər?

Plastik çirklənməsinin həlli yalnız dövlətlərin və istehsalçıların məsuliyyəti deyil. Fərdi istehlak vərdişləri də bu prosesdə mühüm rol oynayır.

Gündəlik həyatda aşağıdakı addımlar faydalı ola bilər:

• Birdəfəlik plastik məhsullardan mümkün qədər az istifadə etmək;
• Təkrar istifadə edilə bilən çanta və qablar seçmək;
• Plastik məhsulları mümkün qədər uzun müddət istifadə etmək;
• Tullantıları düzgün çeşidləmək və təkrar emala yönləndirmək;
• Lazımsız qablaşdırması olmayan məhsullara üstünlük vermək.

Kiçik dəyişikliklərin geniş şəkildə tətbiq olunması plastik tullantıların azalmasına əhəmiyyətli töhfə verə bilər.

Nəticə

Plastik çirklənməsi müasir dövrün ən mühüm ekoloji problemlərindən biridir. Plastik məhsulların faydalı xüsusiyyətləri onları bir çox sahədə əvəzolunmaz etsə də, onların düzgün istifadə olunmaması və tullantıya çevrildikdən sonra idarə edilməməsi ciddi nəticələr yaradır.

Problemin həlli üçün davamlı istehsal, məsuliyyətli istehlak, təkrar emal sistemlərinin inkişafı və dairəvi iqtisadiyyat prinsiplərinin tətbiqi vacibdir. Plastik məhsulların istifadəsində daha şüurlu yanaşma həm ətraf mühitin qorunmasına, həm də gələcək nəsillər üçün daha təmiz və sağlam dünyanın yaradılmasına kömək edə bilər.